بهداشت دهان و دندان در کودکان یکی از مهم ترین پایه های سلامت عمومی آنهاست و مراقبت صحیح در این سال ها می تواند آینده دندانی یک انسان را به طور کامل تحت تأثیر قرار دهد. بسیاری از والدین تصور می کنند دندان های شیری اهمیت چندانی ندارند، اما این باور کاملاً اشتباه است.

دندان های شیری نه تنها نقش تعیین کننده ای در رشد فک، جویدن صحیح، تکلم درست و زیبایی چهره دارند، بلکه سلامت دندان های دائمی نیز به آن ها وابسته است. اگر در این دوره مراقبت کافی انجام نشود، پوسیدگی دندان های شیری می تواند به درد، عفونت، بی اشتهایی و حتی آسیب به دندان های دائمی منجر شود.

از سوی دیگر، عادت های بهداشتی کودک در همین سال ها شکل می گیرد و اگر آموزش درست و رفتار صحیح والدین همراه آن باشد، کودک تا بزرگسالی نیز دندان هایی سالم تر خواهد داشت. در این مقاله یک راهنمای جامع برای والدین ارائه شده است تا بدانند چگونه می توانند از ابتدای رویش دندان های شیری تا سال های آغازین مدرسه، بهترین مراقبت ممکن را برای فرزند خود فراهم کنند.علت کج شدن دندان کودکان یکی دیگر از مواردی است که والدین باید درباره ان اطلاعات کافی داشته باشند.

چگونه دندان های شیری را درست تمیز کنیم؟

تمیزکردن دندان های شیری نخستین و اساسی ترین قدم در مسیر بهداشت دهان و دندان در کودکان است. بسیاری از والدین نمی دانند که این مراقبت باید از همان ماه های ابتدایی زندگی آغاز شود، حتی پیش از آنکه اولین دندان در دهان کودک ظاهر شود. در دوره نوزادی، تمیزکردن لثه ها با یک گاز یا پارچه نرم و مرطوب می تواند باکتری ها را کاهش دهد و محیط دهان را آماده رویش دندان های سالم کند.

هنگامی که اولین دندان شیری ظاهر می شود، استفاده از مسواک نرم مخصوص کودکان ضروری است. مسواک باید کوچک، نرم و مناسب اندازه دهان کودک باشد تا آسیبی به لثه ها وارد نکند. کودکان در سال های ابتدایی قادر به مسواک زدن اصولی نیستند و والدین باید این کار را تا سن حدود شش سالگی بر عهده بگیرند.

مهم ترین نکته این است که مسواک زدن در کودکان نباید به صورت سریع و بی دقت انجام شود، بلکه باید زمان کافی به آن اختصاص داد تا تمام سطوح دندان ها به خوبی تمیز شوند. مقدار خمیر دندان باید بسیار کم باشد، به اندازه یک دانه برنج در ابتدای کودکی و به اندازه نخود در سنین بالاتر.

برخی والدین از این می ترسند که کودک خمیر دندان را قورت دهد، اما خمیر دندان های مخصوص کودکان برای این سنین طراحی شده اند و استفاده محدود از آن مشکلی ایجاد نمی کند. از طرفی، کودکان عادت دارند مسواک را بجوند یا آن را مانند اسباب بازی در دهان بچرخانند؛ بنابراین باید با آموزش تدریجی به آن ها فهماند که مسواک وسیله ای برای تمیزکردن است نه بازی کردن.

بهداشت دهان و دندان در کودکان زمانی موفق خواهد بود که مسواک زدن تبدیل به یک عادت روزانه و خوشایند برای کودک شود. کمک گرفتن از داستان گویی، موسیقی یا مسواک زدن هم زمان والدین می تواند این تجربه را جذاب تر کند. غفلت از مسواک زدن حتی برای چند هفته می تواند باعث ایجاد لکه های اولیه پوسیدگی شود؛ لکه هایی سفیدرنگ که آغاز مرحله ای است که اگر درمان نشود به سرعت به پوسیدگی عمیق تبدیل می شود.

نقش تغذیه و عادات روزانه در سلامت دهان کودک

تغذیه، یکی از ستون های اصلی بهداشت دهان و دندان در کودکان است و از همان سال های ابتدایی نقش تعیین کننده دارد. حتی کودکانی که مسواک می زنند، اگر تغذیه آنها ناسالم باشد، خطر پوسیدگی همچنان بسیار بالاست. قند، خوراکی های چسبناک، شیرینی جات، بیسکویت های صنعتی و نوشیدنی های شیرین، همگی بیشترین تأثیر را در ایجاد پوسیدگی زودرس دارند.

بسیاری از والدین تصور می کنند نوشیدنی های صنعتی با برچسب سلامت یا ویتامینه، برای کودکان ضرر ندارند، در حالی که همین نوشیدنی ها سرشار از قندهای مخفی هستند و محیط دهان کودک را اسیدی می کنند. اسیدی شدن دهان بزرگ ترین عامل تخریب مینا و آغاز پوسیدگی است.

یکی از عادت های بسیار خطرناک در شیرخواران، استفاده از شیشه شیر هنگام خواب است. وقتی کودک با شیشه محتوی شیر یا آبمیوه بخوابد، قطرات مایع در دهان باقی می ماند و شب هنگام که بزاق کمتر ترشح می شود، محیط دهان تبدیل به فضای مناسبی برای رشد باکتری می گردد. این حالت سبب ایجاد پوسیدگی های گسترده در دندان های جلویی می شود که به آن “پوسیدگی شیشه شیر” گفته می شود.

والدین باید به جای این کار، فقط آب را برای قبل از خواب در اختیار کودک قرار دهند و پس از نوشیدن شیر، دهان کودک تمیز شود. عادت های روزانه مانند ناخن جویدن، مکیدن انگشت، جویدن یخ یا خوراکی های بسیار سفت نیز در درازمدت به ساختار دندان ها آسیب می زند. کودکی که از همان سال های نخستین با این عادت ها درگیر باشد، علاوه بر پوسیدگی و بیماری لثه، ممکن است دچار مشکلات ارتودنسی نیز بشود، زیرا فشارهای مداوم سبب تغییر تدریجی شکل فک و جابه جایی دندان ها می شود.

نقش والدین این است که این عادت ها را به صورت آرام، تدریجی و با روش های تشویقی کنترل کنند و هرگز کودک را در این موارد تنبیه نکنند، زیرا تنش تنها این عادت ها را شدیدتر خواهد کرد.

علائم هشدار پوسیدگی که والدین باید بشناسند

پوسیدگی دندان در کودکان معمولاً بی صدا آغاز می شود و بسیاری از والدین زمانی متوجه آن می شوند که پوسیدگی وارد مراحل پیشرفته شده است. به همین دلیل شناخت علائم اولیه نقش مهمی در پیشگیری از آسیب های شدیدتر دارد. نخستین نشانه ها معمولاً به شکل لکه های سفید گچی روی سطح دندان ظاهر می شود. این لکه ها نشان دهنده شروع فرایند تخریب مینای دندان هستند و اگر در این مرحله درمان شود، دندان هنوز قابل ترمیم و تقویت است.

اما نادیده گرفتن آن باعث می شود این لکه ها به زردی، قهوه ای و در نهایت به حفره های پوسیده تبدیل شوند. یکی دیگر از علائم، حساسیت دندان کودک به شیرینی یا سرماست. اگر کودکی پس از خوردن بستنی یا شکلات احساس درد یا ناراحتی کند، احتمال وجود پوسیدگی بسیار بالا است.

برخی کودکان به دلیل ترس یا ناتوانی در توضیح درد خود، هنگام غذا خوردن بی اشتهایی نشان می دهند یا ناگهان از خوردن غذاهای خاصی امتناع می کنند. این رفتارها ممکن است از درد پنهان دندان ناشی شود. تغییر رنگ لثه، بوی بد دهان، و شکایت کودک هنگام مسواک زدن نیز از نشانه هایی است که باید جدی گرفته شود.

پوسیدگی های پیشرفته تر ممکن است باعث تورم لثه، عفونت و حتی تب شوند. اگر پوسیدگی در دندان های شیری درمان نشود، باکتری ها به ریشه دندان نفوذ می کنند و می توانند به دندان دائمی که زیر آن قرار دارد آسیب بزنند. بنابراین شناخت این علائم و مراجعه سریع به دندانپزشک می تواند از مشکلات گسترده تر جلوگیری کند.

بهداشت دهان و دندان در کودکان تنها به مسواک زدن محدود نمی شود، بلکه توجه دقیق والدین به این علائم و واکنش سریع به آنها نیز بخشی از این مسئولیت مهم است.

جدول مراحل تشدید پوسیدگی دندان در کودکان

بهترین سن مراجعه کودک به دندانپزشک

زمان مراجعه کودک به دندانپزشک یکی از سؤالات رایج والدین است. بسیاری از آن ها تصور می کنند کودک باید زمانی به دندانپزشک مراجعه کند که دندان هایش کامل شده باشند یا علائمی از درد و مشکل ظاهر شود. در حالی که بهترین زمان برای نخستین مراجعه، بین شش ماهگی تا یک سالگی است؛ یعنی درست زمانی که اولین دندان های شیری در دهان ظاهر می شوند.

این مراجعه زودهنگام دو هدف مهم دارد که اول اینکه وضعیت رشد دندان ها و لثه توسط متخصص بررسی شود و دوم اینکه والدین آموزش صحیح درباره تمیزکردن دندان های کودک دریافت کنند. دندانپزشک در این بازه سنی می تواند بسیاری از مشکلات آینده را پیش بینی کند.

برای مثال اگر کودک عادت مکیدن انگشت دارد یا اتصال طناب زیر زبان (لیگامان فرنوم) بیش از حد کوتاه است، این مشکلات در تکلم و رشد فک اثر می گذارند و تشخیص زودهنگام می تواند از عوارض بعدی جلوگیری کند. همچنین بسیاری از والدین نمی دانند چه زمانی باید مصرف خمیر دندان را آغاز کنند یا چگونه تغذیه کودک بر پوسیدگی اثر می گذارد.

مراجعه به دندانپزشک در این سن فرصت مناسبی برای اصلاح این باورهاست. پس از اولین مراجعه، توصیه می شود کودک هر شش ماه یک بار معاینه شود. این معاینات دوره ای کمک می کند هرنوع تغییر، لکه یا پوسیدگی در مراحل بسیار اولیه تشخیص داده شود و درمانی سریع، ساده و بدون درد انجام گیرد.

مراجعه منظم باعث می شود کودک با محیط دندانپزشکی آشنا شود و ترس از دندانپزشک در او شکل نگیرد. ارتباط مثبت با دندانپزشک یکی از عوامل مهم در بهداشت دهان و دندان در کودکان است، زیرا اگر کودک تجربه ای آرام و دلپذیر داشته باشد، در آینده نیز همکاری بیشتری برای مراقبت از دندان هایش خواهد داشت.

سخن پایانی

سلامت دهان کودکان به طور مستقیم بر سلامت جسمی، رشد روحی و کیفیت زندگی آن ها اثر می گذارد. اگر والدین از همان روزهای ابتدایی زندگی، مراقبت صحیح از دندان ها را آغاز کنند، احتمال بروز پوسیدگی و مشکلات دندانی به حداقل می رسد. توجه به روش صحیح تمیزکردن دندان های شیری، آگاهی نسبت به نقش تغذیه و عادت های روزانه، شناخت علائم اولیه پوسیدگی و مراجعه به موقع به دندانپزشک، همگی بخشی از فرآیند جامع بهداشت دهان و دندان در کودکان هستند.

این مراقبت ها نه تنها از درد، هزینه و درمان های پیچیده آینده جلوگیری می کند، بلکه لبخندی سالم و زیبا برای سال ها تضمین می سازد. کودکانی که از ابتدا عادت های درست بهداشتی یاد می گیرند، در بزرگسالی نیز سبک زندگی سالم تری خواهند داشت.

سوالات متداول

1. آیا دندان های شیری حتی اگر بیفتند، نیاز به درمان دارند؟
   بله. پوسیدگی دندان شیری می تواند باعث درد، عفونت و آسیب به دندان دائمی زیر آن شود. درمان نکردن آن اشتباه بزرگی است.
2. چند بار در روز باید دندان های کودک را مسواک زد؟
   دو بار در روز کافی است، یکی صبح و یکی قبل از خواب. زمان پیش از خواب بسیار مهم تر است زیرا بزاق دهان کاهش می یابد و احتمال پوسیدگی بیشتر می شود.
3. آیا استفاده از نخ دندان برای کودکان لازم است؟
   اگر فاصله بین دندان های کودک بسته باشد، نخ دندان ضروری است. در کودکان خردسال، والدین باید نخ دندان را برای آن ها استفاده کنند.